Zonder uitvoering geen rechtsstaat

Als we over de rechtsstaat spreken, gaat het vaak over wetgeving, rechters en toegang tot het recht. Maar daarmee is de keten niet compleet. Want wat heeft iemand aan een rechterlijke uitspraak als daar uiteindelijk geen gevolg aan kan worden gegeven?

 

Voor Cine van Heijnsbergen is dat eigenlijk heel eenvoudig. Als het recht niet kan worden uitgevoerd, kan er geen sprake zijn van een goed functionerende rechtsstaat. De rechter doet uitspraak. Partijen kunnen daar vrijwillig gevolg aan geven, maar als dat niet gebeurt, moet die uitspraak ook daadwerkelijk kunnen worden afgedwongen.

 

Precies daar bevindt zich de gerechtsdeurwaarder. Niet aan één kant van het speelveld, maar tussen verschillende belangen in.
 

Aan de ene kant is er de opdrachtgever. Die heeft een vordering en heeft er recht op dat die wordt geïnd. Aan de andere kant staat degene tegen wie de uitspraak is gedaan. Ook diens rechten moeten bij de tenuitvoerlegging worden gerespecteerd. De gerechtsdeurwaarder moet zich aan wet- en regelgeving houden, zorgvuldig handelen en beide belangen voortdurend in het oog houden.

 

Dat maakt de positie van de gerechtsdeurwaarder bijzonder: hij staat als onafhankelijke partij tussen schuldeiser en schuldenaar.

 

Een vonnis waarmee je alleen de muur kunt behangen

De rol van de gerechtsdeurwaarder verschilt afhankelijk van de fase waarin de zaak is als die bij hem terechtkomt. Krijgt hij van een schuldeiser opdracht om een vordering te innen terwijl er nog geen vonnis is, dan wordt eerst gekeken naar de mogelijkheden om tot een oplossing te komen. Is er gereageerd op eerdere sommaties? Kan iemand betalen? Is een betalingsregeling mogelijk? Is er sprake van schuldhulpverlening? En als een procedure wordt overwogen: is het zinvol om daarvoor kosten te maken en biedt de schuldenaar uiteindelijk verhaal?

 

In die fase heeft de gerechtsdeurwaarder een adviserende rol richting zijn opdrachtgever. Het heeft weinig zin kosten te maken voor een vonnis waarmee de schuldeiser vervolgens, zoals Van Heijnsbergen het plastisch uitdrukt, alleen de muur kan behangen.

 

Anders ligt dat wanneer een schuldeiser of advocaat een al eerder gewezen vonnis ter executie aanbiedt. Dan is de gerechtelijke procedure al afgerond en ligt er een uitspraak die moet worden uitgevoerd. De gerechtsdeurwaarder gaat op dat moment niet opnieuw beoordelen wat er in de voorafgaande incasso- of procedurefase is gebeurd. Zijn verantwoordelijkheid ligt bij een zorgvuldige en proportionele tenuitvoerlegging van het vonnis.

 

Ook daarbij moet hij oog houden voor de feitelijke situatie. Als er bijvoorbeeld al meerdere beslagen liggen en een nieuwe executiemaatregel alleen maar extra kosten veroorzaakt zonder reëel te verwachten resultaat, dan moet dat worden meegewogen en met de opdrachtgever worden besproken.

 

Tegelijkertijd heeft ook de schuldeiser rechten. Een vordering vertegenwoordigt eigendom en wie over een rechterlijke uitspraak beschikt, mag in beginsel verlangen dat die wordt uitgevoerd. Dat er op een bepaald moment weinig of niets te verhalen valt, betekent overigens niet dat dit altijd zo zal blijven. De financiële situatie van een schuldenaar kan veranderen.

 

Daarin zit het spanningsveld van het vak: uitvoering geven aan een rechterlijke uitspraak en de rechten van de schuldeiser respecteren, zonder uit het oog te verliezen wat een executiemaatregel in de praktijk betekent en of die op dat moment zinvol en proportioneel is.

 

Aan de deur zie je wat een dossier niet vertelt

Daarom vindt Van Heijnsbergen het belangrijk dat een vonnis wordt betekend. Dat is niet alleen een formele juridische handeling. Het is ook een moment waarop de gerechtsdeurwaarder letterlijk bij iemand aan de deur komt. En daar begint een ander deel van het vak.

 

De omgeving zegt niet alles, benadrukt ze, maar kan wel signalen geven. Wie in een wijk komt waar veel armoede voorkomt, moet daar niet blind voor zijn. Het kan aanleiding zijn om extra goed te onderzoeken wat de werkelijke financiële mogelijkheden zijn.

 

Nog belangrijker is het gesprek met de persoon zelf. Waarom is er niet betaald? Zijn er meer schulden? Is betaling in één keer onmogelijk, maar een regeling wel haalbaar? Of blijkt uit het gesprek dat iemand structureel geen mogelijkheden heeft en eigenlijk richting schuldhulpverlening moet worden geholpen?

 

Dat gesprek kan voorkomen dat maatregelen worden genomen die alleen maar tot nieuwe kosten leiden.

 

Daar zit voor Van Heijnsbergen een belangrijk deel van de menselijke maat. Niet door te doen alsof een schuld of rechterlijke uitspraak niet bestaat, maar door steeds te beoordelen welke stap werkelijk zinvol is.

 

Dat vraagt soms ook dat een gerechtsdeurwaarder zijn eigen opdrachtgever tegenspreekt. De ministerieplicht betekent dat een gerechtsdeurwaarder niet zomaar kan weigeren een opdracht uit te voeren. Maar als een opdrachtgever maatregelen wil nemen die naar verwachting niets opleveren en alleen maar extra kosten veroorzaken, moet je hem daarvan proberen te overtuigen.

Niet alleen in het belang van de schuldenaar. Uiteindelijk krijgt ook de opdrachtgever de rekening gepresenteerd als een maatregel niets oplevert.

 

De menselijk maat vraagt ook iets van de schuldenaar

Van Heijnsbergen plaatst daarbij ook een kanttekening bij verhalen waarin een relatief kleine oorspronkelijke vordering uiteindelijk is uitgegroeid tot een veel groter bedrag.

 

Want voordat het tot een procedure en vervolgens beslaglegging komt, zijn er meestal al veel contactmomenten geweest. Eerst bij de oorspronkelijke schuldeiser en daarna bij de gerechtsdeurwaarder. Er zijn brieven gestuurd, mogelijkheden geweest om contact op te nemen en vaak kan ook na een dagvaarding nog een regeling worden getroffen.

 

Daarom vindt zij dat ook de eigen verantwoordelijkheid van de schuldenaar onderdeel van het verhaal moet blijven.

 

Wie een rekening niet kan betalen, doet er juist goed aan contact te zoeken. Ook bij een relatief klein bedrag. Een betalingsregeling is vaak mogelijk en voor een schuldeiser meestal aantrekkelijker dan een kostbare procedure. Het slechtste wat iemand kan doen, is maandenlang nergens op reageren en pas in beweging komen wanneer de kosten inmiddels aanzienlijk zijn opgelopen.

 

De menselijke maat werkt wat haar betreft dus twee kanten op: organisaties en gerechtsdeurwaarders moeten zorgvuldig en proportioneel handelen, maar van burgers mag ook worden verwacht dat zij reageren en proberen tot een oplossing te komen.

 

Publiek ambtenaar én ondernemer

Een bijzondere eigenschap van het Nederlandse stelsel is dat de gerechtsdeurwaarder openbaar ambtenaar én ondernemer is. Waarom zou je die uitvoering van het recht niet gewoon bij ambtenaren onderbrengen?

 

Van Heijnsbergen ziet juist voordelen in de huidige combinatie.

 

Een gerechtsdeurwaarder runt een onderneming. Dat betekent dat hij voortdurend moet nadenken over efficiency, innovatie, kosten en de inrichting van zijn organisatie. Tegelijkertijd moet hij binnen zijn publieke taak zorgvuldig en onafhankelijk handelen.

 

Die ondernemende prikkel zorgt er volgens haar voor dat gerechtsdeurwaarders snel kunnen vernieuwen, maatwerk kunnen leveren en kosten proberen te beheersen. En kostenbeheersing is niet alleen in het belang van het kantoor of de opdrachtgever. Ook de schuldenaar profiteert daarvan.

 

Daar komt flexibiliteit bij. De deurwaardersbranche is gewend zich snel aan veranderende omstandigheden aan te passen. Als processen digitaal moeten worden ingericht, kan dat volgens Van Heijnsbergen vaak in korte tijd gebeuren. Die combinatie van publieke verantwoordelijkheid en ondernemerschap maakt de beroepsgroep in haar ogen eerder wendbaarder dan minder onafhankelijk.

 

Van autoritair naar empathische gerechtsdeurwaarder

Niet alleen de techniek is veranderd. Ook de manier waarop de gerechtsdeurwaarder tegenover mensen staat, is volgens Van Heijnsbergen fundamenteel anders geworden.

Het klassieke beeld van de autoritaire deurwaarder past steeds minder bij de dagelijkse praktijk.

 

Gerechtsdeurwaarders zijn empathischer geworden en proberen beter te begrijpen in welke situatie iemand verkeert. Dat betekent niet dat noodzakelijke maatregelen achterwege blijven. Wel wordt daarbij de vraag gesteld: hoe kunnen we dit oplossen zonder onnodige kosten te veroorzaken?

 

Die verandering weerspiegelt een bredere maatschappelijke ontwikkeling. Waar vroeger de gedachte overheerste dat een schuld zo snel mogelijk betaald moest worden, ligt nu veel meer nadruk op het voorkomen en oplossen van problematische schulden.

 

Ontwikkelingen als het collectief afbetalingsplan en de sociale ministerieplicht kunnen die beweging verder versterken. De gerechtsdeurwaarder krijgt dan steeds nadrukkelijker de taak mee te denken over de manier waarop iemand zijn schulden kan aflossen zonder dat steeds nieuwe kostenverhogende maatregelen nodig zijn.

 

Digitalisering kan niet zonder persoonlijk contact

Digitalisering heeft ondertussen grote invloed op de dagelijkse praktijk. WhatsApp-berichten, digitale betalingsmogelijkheden en automatische herinneringen maken het bijvoorbeeld eenvoudiger om iemand aan een betalingsregeling te herinneren en direct een betaalmogelijkheid aan te bieden. Dat maakt het werk effectiever en kan de kosten beperken.

 

Van Heijnsbergen verwacht dat die ontwikkeling verdergaat. Veel processen binnen de gerechtsdeurwaarderij zijn al vergaand gedigitaliseerd. De komende jaren zullen die systemen vooral verder worden verfijnd.

 

Kunstmatige intelligentie is een ander verhaal. Daar verwacht ze een grote invloed van op de Nederlandse rechtsstaat, maar ze waarschuwt voor een te groot vertrouwen in de technologie. AI wordt soms behandeld alsof het alles weet en alsof een antwoord automatisch juist is. Dat is volgens haar bepaald nog niet het geval. De mogelijkheden zijn groot, maar de fouten zijn dat voorlopig ook.

Technologie kan het werk ondersteunen en processen efficiënter maken. Maar in een vak waarin juridische zorgvuldigheid en de persoonlijke omstandigheden van mensen zo'n grote rol spelen, kan techniek niet simpelweg het menselijke oordeel vervangen.

 

Samenwerken als partners

Als de gerechtsdeurwaarder een grotere maatschappelijke rol krijgt, kan hij dat niet alleen. Rechtspraak, gemeenten, schuldhulpverlening, bewindvoerders en gerechtsdeurwaarders maken allemaal deel uit van dezelfde keten. Daar ziet Van Heijnsbergen nog veel ruimte voor verbetering.

 

Vooral de communicatie met gemeenten en schuldhulpverleningsorganisaties verloopt volgens haar te traag. Van een gerechtsdeurwaarder wordt soms verwacht dat binnen een dag informatie wordt aangeleverd, terwijl vervolgens weken of zelfs maanden moet worden gewacht op een reactie van de andere kant.

 

Dat is niet alleen vervelend voor professionals. De schuldenaar is uiteindelijk degene die er het meeste last van heeft. Hoe sneller duidelijkheid ontstaat, hoe sneller iemand aan een oplossing kan werken en weer uitzicht krijgt op een schuldenvrij bestaan.

 

Digitalisering kan ook daar helpen. Waarom kunnen bepaalde beslagen niet volledig digitaal worden gelegd? Waarom is er geen goed inzageportaal waarmee betrokken partijen relevante informatie snel kunnen uitwisselen? Minder handelingen betekent minder kosten, en ook daarvan profiteert uiteindelijk de schuldenaar.

 

Maar betere samenwerking vraagt volgens Van Heijnsbergen meer dan technologie. Organisaties moeten elkaar ook daadwerkelijk als partners willen zien.

 

De maatschappelijke rol van de gerechtsdeurwaarder

Daarmee komt het gesprek uiteindelijk terecht bij het beeld dat samenleving en politiek van de gerechtsdeurwaarder hebben.

Dat beeld loopt volgens Van Heijnsbergen achter op de werkelijkheid.

 

De gerechtsdeurwaarder wordt nog te vaak nog gezien als degene die beslag legt of aan de deur verschijnt wanneer het mis is gegaan. Veel minder zichtbaar is de maatschappelijke rol die de beroepsgroep inmiddels vervult: vroegsignaleren, betalingsmogelijkheden bespreken, problematische situaties herkennen, verwijzen naar hulp en opdrachtgevers adviseren om soms juist géén kostenverhogende maatregel te nemen.

 

Van Heijnsbergen zou willen dat burgers, politiek en andere organisaties beter beseffen dat die maatschappelijke functie er niet pas in de toekomst komt. Gerechtsdeurwaarders vervullen haar nu al. Daar ziet zij voor de komende tien jaar de grootste verandering.

 

Alles onder één dak

Digitalisering zal doorgaan. Kunstmatige intelligentie zal zonder twijfel invloed krijgen op de rechtsstaat. Maar als Van Heijnsbergen één ontwikkeling moet aanwijzen die het werk van de gerechtsdeurwaarder in het komende decennium het meest zal veranderen, kiest zij voor de verdere verbreding van diens maatschappelijke rol.

 

Als voorstellen rond onder meer het collectief afbetalingsplan en de sociale ministerieplicht werkelijkheid worden, krijgt de gerechtsdeurwaarder een bredere positie in het oplossen van schuldenproblematiek.

 

Van Heijnsbergen zou uiteindelijk zelfs nog verder willen gaan.

 

Haar ideaalbeeld is een organisatie waarin verschillende vormen van dienstverlening rond schulden onder één dak samenkomen. De gerechtsdeurw