De rechtsstaat beschermt onze vrijheden, begrenst de macht van de overheid en biedt burgers toegang tot onafhankelijk recht. Maar dat fundament is minder vanzelfsprekend dan veel mensen denken. In aanloop naar de Week van de Rechtsstaat spreekt Henk Naves, voorzitter van de Raad voor de rechtspraak, over vertrouwen, toegankelijkheid, de menselijke maat en de verantwoordelijkheid die we met elkaar dragen om de rechtsstaat sterk te houden.

 

Henk Naves: 
In een onzekere wereld moet de rechtsstaat houvast bieden
 

De wereld verandert in hoog tempo. Internationale spanningen nemen toe, maatschappelijke tegenstellingen worden scherper en technologische ontwikkelingen volgen elkaar steeds sneller op. Een sterke rechtsstaat is dan geen vanzelfsprekendheid, zegt Henk Naves, voorzitter van de Raad voor de rechtspraak. Integendeel. Volgens hem vraagt de rechtsstaat voortdurend onderhoud, aandacht en betrokkenheid.

 

Als voorzitter van de Raad voor de rechtspraak staat Henk Naves midden in het maatschappelijke debat over de toekomst van de Nederlandse rechtsstaat. 
In aanloop naar de Week van de Rechtsstaat spreekt hij met Dick Kruiswijk, namens Deurwaardersbelangen.Nu, over vertrouwen, toegankelijkheid, de menselijke maat, kunstmatige intelligentie en de vraag hoe de rechtsstaat ook de komende generaties een stevig fundament kan blijven bieden.

De rechtsstaat is niet iets abstracts. Het is het fundament onder onze samenleving.

 

Een fundament dat houvast biedt
 

De Week van de Rechtsstaat wil de rechtsstaat dichter bij de samenleving brengen. Volgens Henk Naves is dat actueler dan ooit.

 

Wij leven in een wereld die voortdurend in beweging is. Ik spreek bewust niet over een wereld die verandert alsof we op weg zijn naar een nieuw evenwicht. We leven in een wereld waarin beweging de constante is. Dat maakt mensen onzeker. Dan ontstaat extra behoefte aan houvast.

 

De rechtsstaat biedt dat houvast. Mensen moeten erop kunnen vertrouwen dat de overheid zich aan de regels houdt. Dat zij, als dat nodig is, terecht kunnen bij een onafhankelijke en onpartijdige rechter. En dat zij niet hoeven te vrezen voor willekeur of corruptie.

 

Dat is volgens Naves geen theoretisch ideaal, maar een dagelijks werkend systeem dat de samenleving stabiliteit geeft.

 

Veel mensen staan daar niet dagelijks bij stil. Dat is begrijpelijk. Je merkt pas hoe belangrijk een rechtsstaat is wanneer zij onder druk komt te staan.

 

Een sterke rechtsstaat is nooit vanzelfsprekend

 

Hoewel Nederland internationaal nog altijd behoort tot de landen met een sterke democratische rechtsstaat, ziet Naves geen enkele reden voor zelfgenoegzaamheid.

 

Ik lees regelmatig analyses waarin wordt gesteld dat onze rechtsstaat niet  door de Apk-keuring komt. Dat beeld herken ik niet . De Nederlandse rechtsstaat functioneert goed. Ook de afgelopen jaren hebben we gezien dat ons systeem zichzelf corrigeert wanneer dat nodig is. Daarmee doelt hij op politieke ontwikkelingen waarbij de grenzen van de rechtsstaat nadrukkelijk werden opgezocht.

 

Er zijn de afgelopen jaren zeker initiatieven geweest die op gespannen voet stonden met rechtsstatelijke uitgangspunten. Maar dan zie je dat instituties elkaar corrigeren. Dat is een teken dat het systeem werkt. Toch waarschuwt hij ervoor om daaruit niet de conclusie te trekken dat de rechtsstaat zichzelf altijd wel redt.

 

In landen om ons heen hebben we gezien hoe snel ontwikkelingen kunnen gaan. Denk aan Polen en Hongarije. Maar ook aan de Verenigde Staten, waarvan lange tijd werd aangenomen dat democratische instituties onaantastbaar waren. Dat maakt volgens hem duidelijk dat een rechtsstaat voortdurend onderhoud vraagt.

 

Ik hoop dat we in Nederland een ruime meerderheid blijven houden die waarde hecht aan democratie én aan de rechtsstaat. Want uiteindelijk zijn het niet wetten alleen die een rechtsstaat beschermen, maar ook de mensen die bereid zijn daarvoor op te komen.

 

Vertrouwen vraagt onderhoud

 

Een belangrijk signaal ziet Naves in het vertrouwen dat Nederlanders hebben in de rechtspraak. Dat vertrouwen is de afgelopen jaren gegroeid. Dat is natuurlijk positief, maar vertrouwen is nooit een rustig bezit. Je moet er voortdurend aan blijven werken.

 

Daarom investeert de rechtspraak steeds nadrukkelijker in contact met de samenleving. Niet alleen door open dagen of publieksvoorlichting, maar vooral door jongeren actief te betrekken.

 

We hebben bewust gekozen om jongeren extra aandacht te geven. We bezoeken scholen, ontvangen scholieren in rechtbanken en zoeken hen ook op via sociale media. Jonge mensen moeten begrijpen wat de rechtsstaat betekent en waarom die voor iedereen van belang is. Tijdens die ontmoetingen merkt hij hoe groot de kennisverschillen soms zijn.

Veel jongeren kennen ons rechtssysteem vooral uit Amerikaanse series. Ze denken dat wij juryrechtspraak kennen of dat rechters politiek worden benoemd. Dan besef je hoeveel werk er nog te doen is om uit te leggen hoe onze rechtsstaat daadwerkelijk functioneert.

 

Volgens Naves is die uitleg geen vrijblijvende voorlichting. Wie begrijpt hoe de rechtsstaat werkt, begrijpt ook waarom onafhankelijke rechtspraak zo belangrijk is. Dat is essentieel voor het vertrouwen in onze democratische instituties.

 

Ook de rechtsstaat verdient onderhoud

 

De afgelopen jaren hebben volgens Naves nog iets anders duidelijk gemaakt. Wij zijn in Nederland lange tijd uitgegaan van een samenleving waarin veel vanzelfsprekend was. Daardoor hebben we sommige waarborgen minder stevig vastgelegd dan misschien verstandig is. Daarom heeft de Raad voor de rechtspraak zich de afgelopen jaren sterk gemaakt voor een steviger constitutionele positie van de rechtspraak.

 

We hebben er daarom voor gepleit om de onafhankelijkheid van de rechtspraak beter te verankeren. Hij noemt onder meer een eigen begrotingspositie voor de Rechtspraak. En het afschaffen van de rol van de minister bij de benoemingen van de leden Raad. Niet omdat er vandaag een probleem is, maar omdat je een rechtsstaat moet versterken voordat er problemen ontstaan.

 

Dat lijkt misschien technisch of bestuurlijk, maar uiteindelijk gaat het om hetzelfde fundament: zorgen dat de rechtspraak ook op langere termijn onafhankelijk haar werk kan blijven doen.

 

Vertrouwen ontstaat door onafhankelijkheid én nabijheid

 

Het vertrouwen in de rechtspraak is de afgelopen jaren gegroeid. Dat stemt positief, maar volgens Henk Naves is dat geen reden om achterover te leunen. Vertrouwen is nooit een rustig bezit. Je moet er iedere dag opnieuw aan werken. Dat vraagt volgens hem om een zorgvuldige balans. De rechter moet onafhankelijk en onpartijdig zijn, maar tegelijkertijd ook toegankelijk en begrijpelijk blijven voor de mensen die tegenover hem staan.

 

Dat spanningsveld zit eigenlijk ingebakken in de rechtspraak. Onze onafhankelijkheid vraagt om een zekere afstand. Tegelijkertijd willen we nabij zijn. Dat lijkt misschien tegenstrijdig, maar beide zijn noodzakelijk voor een goed functionerende rechtsstaat.

 

Daarom is het volgens Naves belangrijk dat de rechtspraak zichtbaar blijft uitleggen wat zij doet en waarom zij bepaalde keuzes maakt. Niet om zich te verdedigen, maar om het vertrouwen te blijven verdienen.

 

Hij ziet daarbij een duidelijk onderscheid tussen verschillende instituties. Het vertrouwen in de rechtspraak en de politie is relatief hoog, terwijl dat voor andere publieke instellingen minder vanzelfsprekend is.

 

Dat betekent niet dat wij ons vanaf de zijlijn voortdurend kritisch moeten uitlaten over andere instituties. Ook zij zijn onderdeel van dezelfde democratische rechtsstaat. Natuurlijk geven wij vanuit de praktijk terug wat beter kan, bijvoorbeeld wanneer wetgeving in de rechtszaal tot problemen leidt. Maar dat doen we altijd vanuit het besef dat ook andere instituties sterk moeten blijven.

De rechtsstaat functioneert alleen wanneer de verschillende staatsmachten elkaar in positie houden én elkaar respecteren.

 

Toegang tot het recht begint ruim vóór de rechtszaal

 

Wanneer gesproken wordt over toegang tot het recht, gaat het publieke debat vaak over de toegang tot de rechter. Volgens Naves is dat slechts een deel van het verhaal.

 

Toegang tot de rechter en toegang tot het recht zijn twee verschillende begrippen. Toegang tot de rechter is grondwettelijk verankerd. Maar toegang tot het recht begint veel eerder. Als mensen hun weg niet weten te vinden, als wet- en regelgeving te ingewikkeld wordt of als juridische hulp onbereikbaar is, dan wordt ook de toegang tot het recht belemmerd.

 

Hij noemt verschillende factoren die daarbij een rol spelen. Griffierechten mogen geen drempel vormen voor mensen die hun recht willen halen. De sociale advocatuur moet toegankelijk blijven voor burgers die rechtsbijstand nodig hebben. En ook begrijpelijke communicatie vanuit de overheid is volgens hem een essentieel onderdeel van een goed functionerende rechtsstaat.

 

Complexe regelgeving en ingewikkelde taal kunnen mensen het gevoel geven dat het recht niet meer voor hen toegankelijk is. Dat moeten we voorkomen. Daarmee raakt hij aan een bredere ontwikkeling. De samenleving wordt steeds ingewikkelder en de hoeveelheid regels neemt toe.

 

Daarom is het volgens hem belangrijk dat de rechtsstaat niet alleen juridisch klopt, maar ook begrijpelijk blijft voor de mensen die er een beroep op moeten doen.

 

De menselijke maat begint met luisteren

 

Misschien wel het meest persoonlijke deel van het gesprek gaat over de menselijke maat. De term wordt veel gebruikt, maar volgens Naves krijgt hij pas betekenis in de dagelijkse praktijk van de rechtszaal. Om dat goed te begrijpen laat de Raad voor de rechtspraak regelmatig onderzoek doen onder zowel procespartijen als juridische professionals.

 

De uitkomsten zijn veelzeggend. Advocaten, officieren van justitie en andere professionals waarderen de rechtspraak hoog, maar vragen vooral om voorspelbaarheid.

 

Als wij zeggen dat een uitspraak op een bepaald moment komt, dan moet die afspraak ook worden nagekomen. Professionals moeten weten waar ze aan toe zijn.

 

De boodschap van burgers is anders en misschien nog wel fundamenteler. Zij zeggen vooral: ik wil na afloop van een zitting het gevoel hebben dat ik gezien en gehoord ben. Volgens Naves raakt dat de kern van de menselijke maat.

 

Een rechter moet de tijd nemen om te begrijpen wat mensen werkelijk bezighoudt. Natuurlijk moet een procedure zorgvuldig verlopen, maar uiteindelijk willen mensen vooral ervaren dat er écht naar hen is geluisterd. Dat vraagt soms om verder kijken dan het juridische geschil alleen.

 

Als voorbeeld noemt hij zaken waarin schuldenproblematiek een rol speelt. Een onbetaalde rekening staat zelden op zichzelf. Vaak liggen daar grotere problemen onder. Dan moet een rechter proberen te begrijpen wat er werkelijk aan de hand is. Niet omdat hij alle maatschappelijke problemen zelf kan oplossen, maar omdat een uitspraak pas echt betekenis krijgt wanneer zij mensen helpt om verder te kunnen. Daarmee krijgt de menselijke maat een andere betekenis dan alleen maatwerk binnen de grenzen van de wet.
 

De burger centraal stellen betekent dat je oog houdt voor de mens achter het dossier. Uiteindelijk willen we beslissingen nemen die bijdragen aan een duurzame oplossing en niet alleen een juridisch geschil beëindigen. Precies daarin ziet Naves de kracht van de Nederlandse rechtspraak.
 

De rechtsstaat draait niet alleen om regels. Zij draait uiteindelijk om mensen.
 

Technologie verandert de rechtspraak, maar niet de rechter
 

Kunstmatige intelligentie zal de rechtspraak ingrijpend veranderen. Daarover bestaat volgens Henk Naves weinig twijfel. De vraag is niet óf AI een rol gaat spelen, maar hoe de rechtspraak die technologie verantwoord inzet.
 

Volgens hem biedt AI grote kansen om het werk van rechters en juridisch medewerkers efficiënter te maken 

 

De Rechtspraak heeft een landelijk programma AI in het leven geroepen die werkt aan een veilige, verantwoorde en wettelijke inzet van AI. Het landelijk programma start bewust met laagrisicotoepassingen en bouwt kennis op via pilots. Het is een AI-assistent die medewerkers kan ondersteunen bij tekstuele taken buiten het primaire proces. Denk aan het samenvatten van (openbare) beleidsdocumenten zoals wetteksten, kamerstukken, jaarplannen, het schrijven van in- en externe communicatieberichten of ontwikkelen van intern lesmateriaal. Hiermee wordt een stevige basis gelegd om in de toekomst te kunnen voldoen aan de strenge eisen die gesteld worden aan hoogrisico-AI. AI kan het werk ondersteunen, maar nooit vervangen.
 

De kern van rechtspreken blijft een menselijke afweging. Iedere zaak kent haar eigen context, belangen en maatschappelijke gevolgen. Dat vraagt om inzicht, ervaring en verantwoordelijkheidsgevoel. 

Daarom investeert de rechtspraak bewust in eigen toepassingen, waarbij kwaliteit, transparantie en zorgvuldigheid vooropstaan. Nieuwe technologie moet bijdragen aan betere rechtspraak, niet aan meer afstand tussen rechter en burger.

De rechtsstaat is een gezamenlijke verantwoordelijkheid
 

In het publieke debat wordt de rechtsstaat vaak vereenzelvigd met rechters en rechtbanken. Volgens Naves doet dat geen recht aan de werkelijkheid.
 

Een goed functionerende rechtsstaat is het resultaat van samenwerking tussen veel partijen. Parlement, regering, uitvoeringsinstanties, , advocatuur, Openbaar Ministerie, gerechtsdeurwaarders en rechtspraak vormen samen een keten waarin iedere schakel zijn eigen verantwoordelijkheid draagt. Daarom hecht hij veel waarde aan het gesprek met organisaties die dagelijks in die praktijk opereren. We moeten elkaar blijven opzoeken. Niet alleen wanneer er problemen zijn, maar ook om van elkaar te leren.
 

Dat geldt ook voor de gerechtsdeurwaarders. Zij staan vaak letterlijk aan de voordeur van maatschappelijke vraagstukken. Zij zien als eersten wanneer schulden zich opstapelen, wanneer mensen de grip verliezen of wanneer wet- en regelgeving in de praktijk anders uitpakt dan op papier.